Służebność przesyłu po Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. (P 10/16).
Służebność przesyłu po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., to dziś jeden z najważniejszych tematów dla osób posiadających działki z liniami energetycznymi, gazociągami i inną infrastrukturą przesyłową. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. (sygn. P 10/16) uznał za niekonstytucyjne zasiedzenie służebności przesyłu sprzed 2008 r., co otwiera właścicielom realną drogę do dochodzenia roszczeń finansowych.
W praktyce ten wyrok może otworzyć drogę do dochodzenia roszczeń przez właścicieli milionów działek, na których od lat stoją słupy energetyczne, przebiegają linie, gazociągi czy inne urządzenia przesyłowe.
1. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. – istota rozstrzygnięcia
Trybunał stwierdził, że:
art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.), rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 3051-3054 ustawy – Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
Zdaniem TK takie rozumienie przepisów:
- narusza art. 21 ust. 1 Konstytucji (ochrona własności),
- narusza art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji (ograniczenia prawa własności mogą wynikać wyłącznie z ustawy i nie mogą naruszać istoty tego prawa),
- jest sprzeczne z art. 2 Konstytucji, który wyraża zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego prawa.
2. Dlaczego przed 2008 r. powstał problem tzw. służebności „quasi-przesyłowej”?
Do 3 sierpnia 2008 r. polskie prawo nie znało instytucji służebności przesyłu. Kodeks cywilny przewidywał tylko:
- służebności gruntowe,
- służebności osobiste.
Mimo to, począwszy od uchwały Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2003 r., w orzecznictwie zaczęła się kształtować konstrukcja tzw. służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, którą można było ustanowić – a następnie nabyć przez zasiedzenie – na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego.
Sąd Najwyższy przyjmował wprost, że skoro umownie można ustanowić taką służebność, to można ją również zasiedzieć. Po wejściu w życie przepisów o służebności przesyłu (art. 305¹–305⁴ k.c.) utrwalono linię, zgodnie z którą zasiedzenie mogło obejmować również okres sprzed 2008 r.
Trybunał nazwał tę linię prawotwórczą – w praktyce sądy „dopisały” do kodeksu nowe ograniczone prawo rzeczowe, podczas gdy Konstytucja wymaga, aby takie prawa tworzył wyłącznie ustawodawca.
3. Dlaczego TK uznał dotychczasową praktykę za niekonstytucyjną?
a) Zasada zamkniętego katalogu praw rzeczowych (numerus clausus)
Konstytucyjny standard ochrony własności wymaga, aby katalog ograniczonych praw rzeczowych był zamknięty, a każde nowe prawo tego typu wynikało wprost z ustawy (art. 64 ust. 3 Konstytucji w zw. z art. 244 k.c.).
TK podkreślił, że:
- służebność przesyłu jest odrębnym typem służebności, innym niż klasyczna służebność gruntowa – ustanawia się ją na rzecz przedsiębiorcy, a nie nieruchomości władnącej,
- tworzenie „pozaustawowej” służebności gruntowej bez nieruchomości władnącej narusza zasadę numerus clausus,
- sądowa wykładnia nie może wprowadzać nowego rodzaju prawa rzeczowego ograniczającego własność.
b) Zakaz „domniemywania” ograniczeń prawa własności
Ograniczenia własności mogą być wprowadzane tylko ustawą i muszą być wyrażone w sposób jednoznaczny. Nie można ich tworzyć w drodze analogii ani rozszerzającej wykładni.
Zdaniem TK:
- przed 3 sierpnia 2008 r. nie istniała w systemie prawnym służebność przesyłu,
- skoro nie istniało prawo, nie można było mówić o posiadaniu takiej służebności, a tym samym o jej zasiedzeniu,
- przyjęcie odwrotnej koncepcji oznaczałoby w praktyce retroaktywne działanie przepisów i „pułapkę” dla właścicieli nieruchomości.
c) Zasada zaufania obywatela do państwa i pewności prawa
Właściciele nieruchomości, na których w latach 60., 70. i późniejszych posadowiono urządzenia przesyłowe, nie mieli żadnych podstaw, by przewidywać, że:
- istnieje jakaś „służebność odpowiadająca przesyłowej”,
- biegnie na ich niekorzyść termin zasiedzenia na rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego.
Trybunał uznał, że prowadziło to do rażącego osłabienia ochrony własności i naruszenia interesów ekonomicznych właścicieli.
4. Co wyrok TK oznacza dla właścicieli nieruchomości?
To kluczowe pytanie z punktu widzenia praktyki. Właściciele działek, na których od wielu lat znajdują się urządzenia przesyłowe (słupy, linie, gazociągi, stacje transformatorowe itd.), zyskują nowe argumenty, aby:
- Domagać się ustanowienia służebności przesyłu za wynagrodzeniem
Skoro nie było dopuszczalne „zasiedzenie wstecz”, przedsiębiorstwa przesyłowe powinny uregulować stan prawny korzystania z cudzych nieruchomości w drodze umowy lub orzeczenia sądu, z odpowiednim wynagrodzeniem na rzecz właściciela. - Dochodzić roszczeń za bezumowne korzystanie z nieruchomości
W wielu przypadkach możliwe będzie wysunięcie żądań zapłaty za dotychczasowe, nieuregulowane korzystanie z gruntu – oczywiście z uwzględnieniem przedawnienia i konkretnego stanu faktycznego. - Silniejsza pozycja negocjacyjna wobec przedsiębiorstw przesyłowych
Dotychczas spółki energetyczne czy gazowe często powoływały się na „dawne zasiedzenie” służebności gruntowej o treści służebności przesyłu. Po omawianym wyroku TK taki argument jest poważnie osłabiony.
5. Skutki wyroku dla przedsiębiorstw przesyłowych
Wyrok TK ma również bardzo poważne znaczenie dla przedsiębiorstw energetycznych, gazowych, telekomunikacyjnych i innych podmiotów korzystających z infrastruktury przesyłowej:
- wzrasta ryzyko roszczeń właścicieli nieruchomości (w tym odszkodowawczych i o ustanowienie służebności za wynagrodzeniem),
- przy planowaniu nowych inwestycji liniowych konieczna będzie jeszcze staranniejsza analiza stanu prawnego i zawieranie umów z właścicielami gruntów, zamiast liczenia na „dawne zasiedzenie”.
Z biznesowego punktu widzenia wyrok wymusza bardziej transparentne i ugodowe podejście do właścicieli nieruchomości.
6. Czy każdy właściciel wygra po wyroku TK?
Nie. Wyrok TK:
- nie znosi samych przepisów o służebności przesyłu wprowadzonych w 2008 r.,
- nie oznacza, że każde dotychczasowe orzeczenie sądu jest automatycznie nieważne,
- nie znosi też możliwości zasiedzenia służebności przesyłu po 3 sierpnia 2008 r. (jeżeli są spełnione ustawowe przesłanki).
Każdą sprawę trzeba oceniać indywidualnie – biorąc pod uwagę m.in.:
- daty budowy urządzeń i rozpoczęcia korzystania,
- dobrą lub złą wiarę przedsiębiorcy,
- ewentualne decyzje administracyjne (wywłaszczeniowe),
- zawarte umowy i sposób korzystania z nieruchomości.
7. Jak możemy pomóc?
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. otwiera właścicielom nieruchomości realną szansę na weryfikację dotychczasowej sytuacji prawnej i finansowej związanej z infrastrukturą przesyłową na ich gruntach.
W ramach naszej praktyki oferujemy m.in.:
- ocenę możliwości dochodzenia wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości lub zawarcia korzystnej ugody,
- reprezentację w sporach z przedsiębiorstwami przesyłowymi,
- kompleksowe wsparcie przy negocjowaniu i ustanawianiu służebności przesyłu (umownie lub przed sądem).
Jeżeli na Państwa działce znajdują się słupy, linie, gazociąg lub inne urządzenia przesyłowe – a kwestia wynagrodzenia lub tytułu prawnego nigdy nie została jasno uregulowana – warto skonsultować sprawę po wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
Na podstawie dokumentów (mapy, decyzje administracyjne, korespondencja z przedsiębiorstwem) możemy ocenić, czy i jakie roszczenia są realnie do dochodzenia w Państwa indywidualnej sytuacji. Skontaktuj się z nami.