Uchylenie się od zapłaty zachowku – kiedy jest możliwe?
Zachowek stanowi instytucję prawa spadkowego, której celem jest ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu. Nie oznacza to jednak, że roszczenie o zachowek ma charakter absolutny. W praktyce istnieją sytuacje, w których zapłata zachowku może zostać skutecznie ograniczona albo całkowicie wyłączona.
Czym jest zachowek?
Zachowek przysługuje co do zasady zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz – w określonych przypadkach – rodzicom spadkodawcy, jeżeli zostali oni pominięci w testamencie. Uprawniony może domagać się zapłaty określonej kwoty pieniężnej od spadkobierców testamentowych lub obdarowanych.
Wysokość zachowku odpowiada zazwyczaj:
- 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym,
- 2/3 tego udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni.
Czy od zachowku można się uchylić?
Tak – choć nie w każdym przypadku. Prawo przewiduje kilka mechanizmów, które mogą prowadzić do oddalenia roszczenia o zachowek w całości albo w części.
1. Wydziedziczenie w testamencie
Najdalej idącą formą wyłączenia prawa do zachowku jest skuteczne wydziedziczenie. Może ono nastąpić wyłącznie w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w ustawie, takich jak:
- uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego wobec spadkodawcy,
- dopuszczenie się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub osobie mu bliskiej,
- uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.
Brak wskazania przyczyny lub jej ogólnikowe sformułowanie może prowadzić do uznania wydziedziczenia za nieskuteczne.
2. Niegodność dziedziczenia
Osoba uznana za niegodną dziedziczenia traci nie tylko prawo do spadku, ale również prawo do zachowku. Dotyczy to m.in. sytuacji, gdy uprawniony:
- dopuścił się ciężkiego przestępstwa wobec spadkodawcy,
- podstępem lub groźbą wpłynął na treść testamentu,
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament.
Stwierdzenie niegodności wymaga jednak odrębnego postępowania sądowego.
3. Sprzeczność roszczenia z zasadami współżycia społecznego
Jednym z najczęściej stosowanych w praktyce argumentów jest powołanie się na nadużycie prawa podmiotowego. Sąd może oddalić roszczenie o zachowek, jeżeli jego dochodzenie w konkretnych okolicznościach sprawy byłoby rażąco niesprawiedliwe.
Przykładowo:
- uprawniony przez wiele lat nie utrzymywał żadnych relacji ze spadkodawcą,
- nie interesował się jego losem, zdrowiem ani sytuacją życiową,
- ciężar opieki nad spadkodawcą ponosiła wyłącznie jedna osoba, często kosztem własnego życia zawodowego i prywatnego.
W takich przypadkach sądy coraz częściej uznają, że dochodzenie zachowku narusza elementarne zasady lojalności rodzinnej.
4. Darowizny i wcześniejsze przysporzenia
Na poczet zachowku zaliczane są określone darowizny otrzymane wcześniej od spadkodawcy. W praktyce może to prowadzić do:
- znacznego obniżenia zachowku,
- a w niektórych sytuacjach – do całkowitego wyczerpania roszczenia.
Każdorazowo wymaga to jednak szczegółowej analizy zakresu i daty dokonanych darowizn.
5. Przedawnienie roszczenia
Art. 1007 k.c. Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu
Roszczenie o zachowek ulega przedawnieniu. Jeżeli uprawniony wystąpi z żądaniem po upływie ustawowego terminu, możliwe jest skuteczne uchylenie się od zapłaty poprzez podniesienie zarzutu przedawnienia.
Podsumowanie
Zachowek nie jest roszczeniem bezwzględnym. Wbrew obiegowym opiniom, w wielu sprawach możliwe jest skuteczne uchylenie się od jego zapłaty, zwłaszcza gdy relacje rodzinne były zerwane, a ciężar opieki nad spadkodawcą spoczywał na jednej osobie.
Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej analizy – zarówno testamentu, relacji rodzinnych, jak i wcześniejszych rozporządzeń majątkowych.
Jeżeli otrzymali Państwo wezwanie do zapłaty zachowku albo rozważają zabezpieczenie interesów spadkobierców jeszcze na etapie planowania sukcesji, warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej. Skontaktuj się z nami.